Reactie
Het koninklijk onderzoek naar de rol van het Huis Oranje-Nassau in de koloniale geschiedenis is gepubliceerd onder de serietitel De koloniale geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau.1
Reacties hierop laten zien dat kolonisatie en slavernij nog altijd hot items zijn. Zo stuurde Mitchel Esajas van Kick Out Zwarte Piet en The Black Archives zijn koninklijke onderscheiding terug die hij in 2023 gekregen had voor zijn inzet voor diversiteit en inclusie. Esajas vindt de verklaring van de koning na de presentatie van het rapport niet krachtig genoeg. Volgens hem zijn woorden over verzoening en verbinding niet genoeg zolang raciale en economische ongelijkheid blijven voortbestaan. Hij roept de koning op om zich in te zetten voor een ‘Nationale Route naar Herstel’, waaronder herstelbetalingen voor de nazaten van tot slaaf gemaakten. Uit het onderzoek bleek dat de Oranjes honderden miljoenen euro’s verdienden aan koloniale uitbuiting, maar concrete daden of nieuwe compensatie bleven uit.
Willem-Alexander stipte aan dat het onderzoek, uitgevoerd door zestig onderzoekers onder leiding van een commissie van vier mensen, geen afronding is “maar een aansporing”. “Ik kan het verleden niet veranderen, maar ik kan wel naar beste kunnen een positieve bijdrage leveren aan het heden en aan de toekomst”. Tot slot zei hij dat het onderzoek “met zijn ongemakkelijke uitkomsten” een extra stimulans is om inzet te blijven tonen voor wat hij bij zijn inhuldiging heeft gezworen. “Namelijk om de vrijheid en de rechten van alle Nederlanders en alle ingezetenen te beschermen.”
Uiteraard klopt het dat noch de koning noch de huidige generaties het verleden kunnen veranderen. Maar wat we wel kunnen veranderen is onze houding ten opzichte van dit belangrijke en pijnlijke deel van de geschiedenis. Graag refereren we hierbij aan de uitleg van een groot denker over racisme en kolonisatie, Frantz Fanon2, psychiater en filosoof:
“De geschiedenis werkt door in het heden omdat koloniale structuren en racisme niet zijn verdwenen met de dekolonisatie, maar diep zijn verankerd in de psychologie van het individu en de inrichting van de moderne samenleving en gecompromiteerde structuren. De geschiedenis werkt dus door omdat de mechanismen van vroeger nooit volledig zijn afgebroken; ze zijn simpelweg gemoderniseerd en verplaatst naar de menselijke psyche en de mondiale economie.”
De instituten, wetten en economische systemen die in het koloniale verleden zijn opgezet om rijkdom te onttrekken, bepalen vandaag de dag nog steeds de ongelijkheid tussen het Noorden en het Zuiden. Rijkdom is volgens Fanon vaak historisch gecumuleerde “georganiseerde en beschermde diefstal”.
Samengevat stelt Fanon dat de geschiedenis geen afgesloten hoofdstuk is, maar een levende realiteit. Zolang de psychologische trauma’s en de maatschappelijke structuren van het koloniale verleden niet fundamenteel worden ontmanteld, dekolonisatie, blijft het verleden het heden vormgeven.
Het onderzoek stond onder leiding van prof. dr. Gert Oostindie en verscheen op 2 oktober 2026 in de vorm van een boekenreeks bestaat uit vijf delen. Het is een uitgave van Boom uitgevers De vijf delen zijn getiteld:
- Oranje en de koloniën, 1600-2025
Het toegankelijke publieksboek van Gert Oostindie - Van Willem de Zwijger tot Willem-Alexander
Door Gert Oostindie, Tristan Mostert, Erik Odegard en Bart Verheijen - Koloniale macht, profijt en status
Door Gert Oostindie en Henk te Velde - Schaduwen van de Oranjezon
Door Esther Captain - The Dutch Monarchy and Its Colonial History, 1600-2025
Engelse vertaling van het hoofdonderzoek
Frantz Fanon is een Frans-Antilliaanse psychiater en filosoof. In zijn boeken Peau noire, masques blancs, Seuil, Zwarte huid, blanke maskers (1952) en Les Damnés de la Terre, De Verworpenen der Aarde (1961) legt hij uit dat de doorwerking van het verleden op drie niveaus plaatsvindt:
1. Psychologische internalisering , de psychische wond
Kolonisatie was niet alleen een bezetting van land, maar ook een bezetting van de menselijke geest. Fanon beschrijft hoe de gekoloniseerde mens gedwongen werd de cultuur, taal en het waardesysteem van de kolonisator als “superieur” te zien, en de eigen identiteit als “inferieur”. Het ‘blanke masker’: In het heden uit zich dit in het feit dat gemarginaliseerde groepen nog steeds psychologische druk ervaren om zich aan te passen aan de dominante (westerse) normen om acceptatie of succes te verwerven. Dit creëert een constante innerlijke splitsing en vervreemding.
2. De constructie van ‘de Ander’
Volgens Fanon heeft de geschiedenis een binair denksysteem achtergelaten: de wereld is opgedeeld in ‘wit’ (geassocieerd met rede, beschaving, het goede) en ‘zwart’ of ‘de ander’ (geassocieerd met emotie, natuur, het lagere). Alledaags racisme: Dit historische wij-zij-denken werkt vandaag de dag door in impliciete vooroordelen en stereotypering. Mensen van kleur worden in het heden nog steeds geconfronteerd met projecties en angsten die hun oorsprong vinden in de koloniale tijd.
3. Geopolitieke en economische ongelijkheid
Fanon waarschuwde al tijdens de dekolonisatiegolven in de jaren 50 en 60 dat fysieke onafhankelijkheid niet automatisch leidde tot echte vrijheid. Neokoloniale structuren: de economische systemen, handelsrelaties en machtsverhoudingen die in de koloniale tijd zijn opgezet, bepalen nog steeds de huidige wereldeconomie. De rijkdom van het Globale Noorden en de kwetsbaarheid van het Globale Zuiden zijn directe doorwerkingen van die geschiedenis.
In het boek van Hans Derks ‘Verslaafd aan Opium’ – ‘De VOC en het Huis van Oranje als drugsdealers’, vertelt hij dat Nederland, vanaf het midden van de 17e eeuw tot 1950, veel geld heeft verdiend aan de opiumhandel, met Indonesië als centrum. De VOC en een kleine groep van 300 notabelen, verenigd in de Amfioen Sociëteit en het Huis van Oranje, hebben hier omgerekend zo’n 80 miljard euro aan verdiend. De combinatie van opiumhandel, verslaving en uitbuiting bleek een gouden combinatie.
